BERLIJN, 1933 - 1989
Een wandeltocht door 56 jaar geschiedenis

Gendarmenmarkt

Keer terug naar de Leipziger Straße (noordwaarts) via de Friederichstraß en steek deze over. Twee straten verder, rechtsaf de Mohrenstraße in. Na 200 meter komt u dan uit bij de Gendarmenmarkt (aan de linkerhand). Hier vallen gelijk de twee kathedralen op die gescheiden worden door een groot gebouw, het Schauspielhaus. In de tijd van de DDR was de Gendarmenmarkt bekend als de Platz der Akademie. In de Tweede Wereldoorlog was dit plein en haar gebouwen zwaar beschadigd. Nu is het één van de mooiere pleinen van Berlijn.

Gendarmenmarkt, met de Deutscher Dom, voor de oorlog

De zuidelijke kathedraal is de Deutscher Dom die voltooid werd in 1708 kreeg in 1785 nog een koepel naar een ontwerp van Karl van Gontard. Hier is een tentoonstelling ingericht, 'Vragen over de Duitse geschiedenis' die gratis te bezoeken is. Het midden van het plein wordt gedomineerd door het Schauspielhaus. Het is 1984 geheel gerestaureerd en is nu de belangrijkste concertzaal van Berlijn. Het Berliner Philharmoniker kan hier een gehoor van 1850 bedienen.

Gendarmenmarkt, de Französischer Dom in vlammen, 1945

Loop nu naar het noorden en u bereikt de Französischer Dom. In 2005 stond het geheel in de steigers. Deze kathedraal is de enige dienstdoende kerk van het plein. Deze Kathedraal kwam gereed in 1705 en werd ook in 1785 voorzien van eenzelfde koepel als die op de Deutscher Dom. De Französischer Dom was speciaal gecreëerd voor de gevluchte Franse Hugenoten.

Gendarmenmarkt, de Deutscher Dom en het Schauspielhaus

10 mei 1933, Boekverbranding, Bebelplatz

Vanaf de Französischer Dom ga rechtsaf de Französischer Straße in. Na één blok gaat u linksaf en u komt dan uit bij de St. Hedwigs Kathedrale. Het enorme koperen koepeldak is geïnspireerd op het Pantheon te Rome. Het plein tegenover de kathedraal is de Bebelplatz.

St Hedwigs Kathedrale met op de voorgrond het boekverbrandingsmonument

Aan de oostzijde staat de Deutsche Staatsoper. Dit gebouw was het eerste belangrijke gebouw dat beschadigd werd door het bombardement van 9 op 10 april 1941. De nazi's herstelden de schade om er hun 20 jarig bestaan te kunnen vieren. In 1945 werd het wederom zwaar beschadigd door bombardementen. Nu werd de restauratie pas in de jaren vijftig ter hand genomen. Aan de westzijde staat de Alte Bibliotheek dat lokaal bekend staat als 'die Kommode' (ladenkast) en is onderdeel van de Humboldt universiteit aan de overzijde van Unter den Linden. Bibliotheek associeert men met boeken. Op deze plek, de Bebelplatz, werd de culturele barbaarsheid van 1933 uitgevoerd. Opgezweept door Joseph Goebbles, die de 'ware' ideologie propagandeerde en opdracht gaf tot het verwijderen van 'on-Duitse' schrijvers, was dit het startsein voor Nazi-jongeren om 20.000 boeken op 10 mei 1933 te verbranden.

Boekverbranding, 10 mei 1933, op de Bebelplatz

Werk van onder andere Bertold Brecht, Thomas Mann, Kurt Tucholsky en Heinrich Heine gingen in vlammen op. De gebouwen rond de Bebelplatz werden die nacht hels verlicht en toonde wederom aan waarnaar toe het nazi regime onderweg was. Om deze afschuwelijke daad levendig te houden is centraal op dit plein een glazen plaat aangebracht dat licht werpt in een kelder waarin lege boekenkasten staan. Een zin van Heinrich Heine uit 1820 complementeert het geheel; 'Waar begonnen wordt met het verbranden van boeken, eindigt het met het verbranden van mensen'.

Via Unter den Linden oostwaarts

Ten noorden van de Bebelplatz loopt de bekendste laan van Berlijn, Unter den Linden. Vanaf de Bepelplatz steekt u nu over. U passeert in de middenberm het ruiterstandbeeld van Frederik de Grote, dat in 1851 door Christian Daniel Rauch gemaakt was. Het beeld was in de laatste oorlog naar Postdam verplaatst, maar kwam in 1980 weer terug naar Berlijn. Het grote gebouw direct tegenover de Bebelplatz is de Humboldt universiteit waar 22.000 studenten gebruik van maken. Aan de linkerzijde is de Staatsbibliotheek gehuisvest. Als u door de poort naar binnenloopt valt direct de door een wingerd begroeide gevel op.

De gevel van de Staatsbibliotheek met de wingerd

Achter deze gevel worden 6 miljoen boeken bewaard. Als u de muren hier goed bestudeerd ziet u veel schade nog van de oorlog. Veel kogelgaten van lichtkaliber zijn blijven zitten, terwijl grote schade zo goed mogelijk is gerestaureerd.

Neue Wache

Vervolg uw route naar het oosten, Unter den Linden op. Na de Humboldt universiteit komt u voorbij een kleine op een Grieks gelijkende tempel. Dit is de Neue Wache. Het was in 1818 gebouwd door Karl Friedrich Schinkel voor koning Friedrich Wilhelm III. Vanaf 1931 werd het ingericht als gedenkplaats voor de gevallen in de Eerste Wereldoorlog. Zwaar beschadigd in de oorlog die daar op volgde, werd het gerestaureerd en als monument gebruikt door de DDR tegen het fascisme en militarisme.

1945, links de Neue Wache, rechts het huidige Deutsches Historisch Museum

In 2004 werd Unter den Linden geheel op de schop genomen

Tussen 1957 en 1989 wisselde hier ieder uur de wacht. Na de val van de Muur, werd het in 1993 helemaal gerenoveerd en werd er een standbeeld in geplaatst van Käthe Kollwitz. Het is een vergrote uitvoering van de pieta, ‘treurende moeder met dode zoon’.

De 'Pieta' van Käthe Kollwitz

Vervolg u route oostwaarts. Het volgende gebouw aan u linkerzijde is het Deutsches Historisch Museum dat gehuisvest in een voormalig wapenarsenaal. Foto’s uit de oorlog laten zien dat het gebouw redelijk de strijd heeft overleefd. Maar het is vooral de opvallende flets roze kleur van de gevels die de aandacht trekt.

Het voormalige wapenarsenaal, nu het Deutsches Historisch Museum

Steek de brug over en u komt in de Karl Liebknecht Strasse terecht.

Rechts van de weg wordt hard gewerkt om een enorm gebouw, het Berliner Schloß, te reconstrueren. Dit is de Schloßplatz, in de DDR tijd Marx-Engels-Platz genoemd en als paradegrond gebruikt.

Het Berliner Schloß

Het Berliner Schloß was eeuwenlang de zetel van de Pruisische Hohenzollers en de Duitse keizers. De basis voor het paleis werd al gelegd in 1443, maar groeide uit tot een enorm gebouw. Vanaf het balkon riep, in november 1918, Karl Liebknecht de Duits Socialistische Republiek uit. Ondanks de bombardementen op Berlijn tijdens de Tweede Wereldoorlog kwam het paleis redelijk uit de strijd. Tot 3 februari 1945, toen het gebouw getroffen werd door brandbommen en nagenoeg uitbrandde. Toch was een gedeelte te herstellen en werd al zodanig na de oorlog nog gebruikt als museum.

Het Berliner Schloß, met linksachter de Berliner Dom

Maar het Berliner Schloß was een doorn in het oog van de communistische regering als ouderwets beeld van hoop voor de Berlijnse bevolking. Eind 1950 gaf Walter Ulbricht, secretaris van de Socalistische Eenheidspartij, opdracht het gebouw te slopen. U kunt zich wellicht het verdriet en woede voorstellen van de burgerbevolking om deze daad van cultuurvernietiging. Het rijke hart van Berlijn met de Berliner Dom en het Altes Museum als belenende gebouwen, en het Berliner Schloß als kroonjuweel weggerukt, werd het een kale tochtige plek.

Wat er rest van het Berliner Schloß, slechts fundamenten

Er wordt hard gewerkt om het Berliner Schloß weer in oude glorie op te bouwen. Naast de herbouw, wordt er ook archeologisch onderzoek verricht aan de fundamenten, welke voor een klein deel straks zichtbaar zullen blijven onder glas. In 2015 zou het gereed moeten zijn, maar die datum is al bijgesteld naar 2019. Dat de herbouw zo lang op zich laat wachten, was mede vanwege het feit dat in de nabije omgeving, op een deel van het voormalige Berliner Schloß, het wanstaltige Palast der Republik stond, welke vol met asbest zat.

Palast der Republik

Na de sloop van het Berliner Schloß door de Russen, werd op deze plek het parlementsgebouw van de DDR opgetrokken, het Palast der Republik. Ook de bouw van het Palast der Republik met haar moderne architectuur kon de schande van het vernietigen van het paleis niet doen vergeten. Dit was het voormalige prestige ‘paleis’ van Erich Honecker, laatste leider van de DDR. Het werd in begin jaren zeventig gebouwd als parlementsgebouw en als het ontmoetingscentrum voor de Oost-Berlijners. Als Palast der Republik herbergde het een congreszaal, cafés, restaurants en een bowlingbaan. Tevens had Honecker hier zijn kantoor. Het was op dit punt dat de bewoners van Oost-Berlijn in 1989 in grote getale kwamen demonstreren voor betere omstandigheden, waarop korte tijd later de Muur viel.

Het Palast der Republik was het toneel van protesten in 1989

Was het Palast der Republik het paradepaardje van Oost-Duitse arcitectuur, na de val van de Muur verviel het snel tot een wanstaltig blok glas. Tijdens de sloop werd asbest ontdekt en werd, na het verwijderen ervan, gestopt met verdere sloop. Onzeker wat men nu met het omhulsel verder aan moest heeft het een kunstenaar de inspiratie gegeven het gebouw ‘ZWEIFEL’ te noemen. Getooid met de letters ‘ZWEIFEL’ was het een markant punt.

Het Palast der Republik wacht in 2004 op de slopershamer

In 2006 werd de sloop voortgezet en verdwenen de letters ‘ZWEIFEL. In oktober 2008 stonden slechts de trappenhuizen nog overeind. Op 24 januari, 2009 verscheen dan het bericht in de krant dat de Palast geheel gesloopt was. De kosten voor de sloop waren 120 miljoen euro! Voor 4 miljoen werd 25.000 ton staal verkocht aan Volkswagen (grootste deel) die er motoren van maakte, en een deel ging naar Dubai voor de bouw van de hoogste toren daar. De grond kon eindelijk bouwrijp gemaakt voor het Berliner Schloß.

Op de achtergrond de Berliner Dom (links de restanten Berliner Schloß)

Links het Palast der Republik en de gerestaureerde Berliner Dom

Het Palast der Republik valt ten prooi aan de slopershamer

Berliner Dom

Een ander gebouw dat deze omgeving domineert is de Berliner Dom. Het is gesitueerd aan de overkant van de Karl Liebknecht Strasse (noordkant). De dom is mooi gerestaureerd, al zijn de bovenste torentjes op de koepels vervallen tijdens de herbouw.

De Berliner Dom

De Berliner Dom kijkt uit over de Lustgarden. De Lustgarden (Lusthof) werd ooit door Koning Friedrich Wilhelm I als exercitieterrein gebruikt. Aan de noordzijde van deze Lusthof ligt een neoclassicistisch gebouw, het Alte Mueseum. Door haar breedte lijkt het laag, maar het is een enorm gebouw. Ook dit is, net als de Neue Wache, ontworpen door Schinkel en herbergd Griekse en Romeinse oudheidkundige stukken. Zelfs op grote afstand, zie de foto onder, is nog duidelijk de zware schade te zien die het opliep in de Tweede Wereldoorlog.

Lustgarden met het Alte Museum, Toen en Nu

Het is de eerst van verschillende musea die achter dit gebouw liggen en bekend staat als het Museum Eiland. Restauraties zijn nog in volle gang, maar trek er straks maar een volle dag voor uit om al die musea te bezoeken.

Brengt u verder geen bezoek aan het Alte Museum, loop dan nog even rechtsom het gebouw naar het Alte Nationalgalerie. Het opvallende gebouw, in Corinthische stijl, dat schilderkunst bevat uit de 18de en 19de eeuw ligt achter een galerij van zwaar beschadigde pilaren. Hier worden de littekens van de oorlog tot in de eeuwigheid gedragen als waarschuwing tegen totale culturele vernietiging.

Bezoekster aan Berlijn in 2007, Monique Könning, wist mij te melden dat de zwaar beschadigde pilaren één voor één vervangen worden,... 'Littekens tot in de eeuwigheid' bleek wel een erg voorbarige opmerking van mij.

Kogelschade aan de pilaren van het Alte Nationalgalerie

Tot zover een wandeltocht door het hart van Berlijn. In normaal tempo zult u ongeveer 3 á 5 uur nodig hebben exclusief bezoeken aan musea. Berlijn is een rijke stad van historie en het is maar een druppel welke door mij behandeld is. Ik hoop in de toekomst meer te kunnen toevoegen.

De oude bouwput met de funderingen van het Berliner Schloß
(op de achtergrond nog het Palast der Republik)

Klik op onderstaande om naar de index gebracht te worden.