Saab AJ 37 Viggen
De Bliksemschicht

Introductie

De Saab Viggen, een vliegtuig dat door zijn vormgeving tot de verbeelding spreekt, een vormgeving die eigenzinnig Zweeds is. In plaats van direct buiten de landsgrenzen te kijken naar ‘betere’ militaire oplossing voor de verdediging van Zweden, klopt de Zweedse defensie eerst altijd even aan bij de Svenska Aeroplan Aktiebolag (Saab). Een traditie die al stamt van voor de ontwikkeling van het straalvliegtuig. De eerste vingeroefening voor Saab en de straalaandrijving was met de J 21R.

De J 21R, de stamvader van de Viggen

Dit toestel kwam voort uit de door een duwschroef aangedreven, met dubbele staartbomen uitgeruste J 21. De eerste echte geslaagde straaljager was de J 29 Tunnan. Het toestel stond parallel op de tekentafel met de J 21R als het R-1001-project. Het was de eerste jager met een pijlvleugel die men rechtsreeks uit Duitse experimenten werd gekopieerd, met name uit de Focke-Wulf Ta-183 waar de dikke ronde romp aan refereerde. Het 'Vliegende Vat' behaalde al een topsnelheid van 1050 km/u in 1951 waarmee het enkele jaren de snelste Europese jager was (tot de komst van de Hawker Hunter. Van de succesvolle J 29 werden er 661 gebouwd.

De J 29 Tunnan

Met de komst van de Saab J 32 Lansen werd de stap naar de toekomst gemaakt. De J 32 was een toestel met veel trekken van de P-80 Shooting Star alleen veel dynamischer met haar pijlvleugel. In een flauwe duik kon het toestel door de geluidbarričre. Na 450 gebouwde toestellen werd de productie stop gezet in april 1960. De toekomstige Viggen had als eerst taak de vervanging van de Lansen.

De J 32 Lansen

De J 35 Draken was de eerste deltavleugel die van de tekentafel kwam bij Saab. In mei 1952, drie jaar voor de Draken pas zou vliegen werd al gedacht aan de opvolger voor het toestel, dat ook de Viggen zou worden. Maar het zou nog tot februari 1961 duren voor er serieus begonnen werd aan de ontwikkeling.

De J 35 Draken toont haar opvallende deltavleugel

De Zweedse defensie is een geďntegreerd geheel met verschillende op elkander afgestemde bewapeningsystemen. Systeem 37 was de naam van het nieuwe defensie project, waarvan Flygplan 37 (vliegtuig 37) het belangrijkste onderdeel was.

De AJ 37 Viggen

Het nieuwe vliegtuig, de Viggen (Bliksemschicht) moest kunnen opereren onder barre omstandigheden en vanaf allerlei soorten vliegvelden. Niet alleen vanaf reguliere goed uitgeruste vliegvelden, maar ook vanaf noodvliegvelden die vaak niet meer zijn dan strips naast of op stukken snelweg. Vanwege het opereren vanaf noodvliegvelden was ook een goede STOL-karakteristiek (Short Take Off and Landing) vereist. Hiertoe moest een krachtige motor ingebouwd worden in een zo’n licht mogelijk vliegtuig. Om tot een optimale gewichtsbesparing te komen is de lichtmetalen romp voor een groot gedeelte gelijmd en zijn veel onderdelen vervaardigd van honingraad panelen, zoals stuurvlakken aan de vleugels en canards. Voor extra lift moesten canards met kleppen aan de zijkant van de romp voor de hoofdvleugel zorgen.

Twee prototypen van de AJ 37

De motor, een Volvo Flygmotor RM8A, is een apart verhaal. In feite is het een, door Volvo in licentie gebouwde Pratt & Whitney JT8D turbofan uit de burgerluchtvaart (zoals die gebruikt werd voor de Boeing 727, 737 en de DC-9). Om de motor te optimaliseren werd er een naverbrander aangebracht en aan de achterzijde straalomkeerders voor extra remvermogen. Zodra het neuswiel de grond raakte stelde een schakelaar automatisch de ‘omkeerders’ in werking. Het hoofdlandingsgestel heeft dubbele wielen in tandem zodat deze makkelijker in de dunne vleugel passen. Om de grote daalsnelheid (5m/sec) en de daarop volgende ‘bumpy landing op te vangen is het Motala Verkstad landingsgestel uitgerust met een Dunlop antislipsysteem.

Het landingsgestel van de AJ 37 Viggen

Voor tot productie werd overgegaan werden eerst zeven prototypes gebouwd, waarvan de laatste een trainerversie was. De eerste vlucht met een prototype werd gemaakt op 8 februari 1967. Vanaf juni 1971 kwamen de productietoestellen beschikbaar die als eerste werden geleverd aan Skaraborgs Flygflottilj F7 te Satenäs.

De eerste serie van 110 Viggens waren de AJ 37 versie. Waarvan de AJ-aanduiding stond voor Attack en Jakt (aanvals- en jagerfunctie).

De Sk 37 Viggen

Voor de trainerversie werd de aanduiding Sk 37 gebruikt (Skol, oftewel School). De Sk 37 had een dubbele cockpit met een vergroot kielvlak en een grotere buikvin.

Een Sk 37 trainerversie van de Viggen

De extra cockpit voor de instructeur ging ten koste van de brandstofvoorraad op de plek van de standaard AJ 37. Om dit op te lossen werd er een afwerpbare tank onder de romp aangebracht die later bij alle Viggens standaard werd. Het prototype van de Sk 37 vloog voor het eerst op 2 juni 1970, waarna er 18 geproduceerd werden.

De SH 37 en SF 37 Viggen

Eén AJ 37 werd omgebouwd tot een radarsurveillance toestel, een SH 37 voor de marine. Deze was uitgerust met een aangepaste PS-37 radar en een bakboord romppylon met nachtfoto-apparatuur en een romppylon met een lange-afstandcamera aan stuurboord. De eerste vlucht met de SH 37 werd op 10 december 1973 gemaakt. Vanaf juni 1975 werden nog 26 productietoestellen vervaardigd.

Een uitgesprokener foto-verkenner was de SF 37 versie. Deze heeft zijn neusradar ingewisseld voor een foto-neus voor grote en geringe hoogte en infrarood camera’s. Net als de SH 37 is dit toestel voorzien van camera’s in romppylonen. Van de SF 37 werden ook 26 toestellen gebouwd waarvan de eerste op 21 mei 1973 vloog.

Een SF 37 te zien in het museum te Hermeskeil, Duitsland

Na 179 Viggens uit de eerste serie van vier modellen, werd op 1 februari 1980 de laatste, nummer 180, afgeleverd, een SF 37. Enkele prototypen werden later geschikt gemaakt voor operationele dienst. Ook kregen enkele SH 37 de camera neus van de SF 37.

De JA 37 Jaktviggen

Uiterlijk zijn ze moeilijk te onderscheiden, de AJ 37 en de JA 37. Een kenmerk ter onderscheiding is de kleine VHF/UHF bladantenne achter het kielvlak op de stroomlijnkap boven de motor en het verhoogde geknakte kielvlak (met een VHF antenne). Toch is de JA 37 een hele andere Viggen inwendig ten opzichte van de eerste generatie, de AJ 37. De JA 37 heeft als primaire taak de jacht, en als secundaire de aanval.

JA 37 Jaktviggen, let op de antenne op de motoruitlaat en het geknakte kielvlak

In 1962 was de ontwerpfase voor de JA 37 gereed, maar de prioriteit ging eerst naar de AJ 37 versie, zodat pas in 1968 een verdere onwikkeling werd gemaakt tot de aanmaak van de JA 37.

De JA 37 kreeg een verbeterde motor, de RM8B die een 10% grotere stuwkracht had dan de RM8A van de AJ 37. Ook was er minder last van het wegvallen van de luchtstroom door de compressor. De snelheid die de motor aan de JA 37 gaf lag boven de Mach 2 (op grote hoogte). Binnen 1 minuut en veertig seconden bereikte het toestel een hoogte van 10.000 m.

Het intrumentenpaneel van de JA 37 Jaktviggen

Was de AJ 37 uitgerust met de Zweedse Ericson PS-37/A radar die veel taken kan opnemen, zoals; zoekfuncties, doelherkenning, luchtdoelopsporing, gronddoelopsporing, obstakelherkenning, vast-punt radarnavigatie en terreinherkenning, de radar van de JA 37 Jaktviggen had een Ericson Radio System PS-46/A. Deze was speciaal voor de JA 37 ontworpen. De PS-46/A had een groot vermogen, X-band, pulse-Doppler en middellange PRF (Pulse Repetition Frequency). De 70 cm diameter schotel spoorde doelen op vanaf een afstand van 50 km waarna het de gegevens leverde voor de vuurleiding en de doelaanwijzing voor de RB71 Sky Flash raketten.
De JA 37 had een onder de romp aangebouwde 30mm Oerlikon KCA kanon met 150 patronen. Verder was bestond de bewapening uit RB24 (AIM-9L Sidewinders) en RB71 Bae Dynamics Sky Flashes). Ter illustratie, de AJ 37 had geen aangebouwd kanon maar kon deze in een pylon onder de romp meenemen (een FFV 30mm Aden kanon).

De ECM potten aan de voorzijde van de vleugel (bij alle modellen)

Er werden 149 JA 37 Jaktviggens besteld waarvan op 4 november 1977 de eerste vlucht werd gemaakt. In 1979 werd de eerst geleverd en de laatste op 29 juni 1990. Het totaal aantal Viggens kwam daarmee op 329. Zeven jaar later werden de eerste Viggens uit de eerst serie vervangen door de Saab JAS 39 Gripen. Andere ondergingen een conversie opwaardering tot de AJS 37 (115 stuks). De JA 37, nu ook uitgerust met de AIM-120 AMRAAM, zal nog wel enkele jaren meekunnen.

Om het personeel dat de Viggen moest onderhouden tegemoet te komen was dit zo eenvoudig mogelijk gehouden (in Zweden is 50% dienstplichtig en daardoor niet in staat om een lange opleiding te volgen). Binnen zes minuten was een wiel verwisseld, een radio binnen vijf minuten, een motor in vier uur. Tijdens een actie kon een Viggen binnen 10 minuten weer gevechtsklaar zijn.

De APU (Auxiliary Power Unit) van de AJSH 37

Saab heeft nooit een groot succes in buitenlandse afzet mogen genieten. Er was een versie bedacht, de 37E, voor een zogenaamde ‘Eurofighter’-versie. Deze werd aangeboden aan België, Nederland en Noorwegen. Helaas voor de Zweedse firma gingen die orders naar General Dynamics haar F-16.

De ‘51’ (37901) van het Flygflottilj F21 bij het Aviodrome

Ook al nam de Nederlandse luchtmacht de Viggen niet af, toch zou Nederland in het bezit komen van een AJSH 37 (de maritieme versie). Het toenmalige Aviodome bij Schiphol plaatste ooit een verzoek aan Zweden voor een uitgefaseerd exemplaar. Er van uitgaande dat het verzoek niet zou worden gehonoreerd, was het toch nog een verrassing toen enkele jaren later plots een toestel werd aangeboden. De ‘51’ (37901) van het Flygflottilj F21 werd op vrijdag 13 januari, 2006 afgeleverd bij het Aviodrome nabij Lelystad. Hier werd het die dag door enkele honderden enthousiastelingen verwelkomd, waaronder de schrijver van dit stukje (zie de foto hieronder).

Onderstaande gegevens betreft de AJ 37 Viggen

Fabrikant Saab
Gebruik Aanvaller/Jager
Motor 1 X Volvo Flygmotor RM8A turbofan met naverbrander
Vermogen 11.800 kg (geen na-verbrander)
Spanwijdte 10,60 m
Lengte 16,30 m
Hoogte 5,80 m
Vleugeloppervlakte 46,00 m˛
Klimvermogen 10.000 m in 1 min. 40 sec.
Gewicht Geladen ca. 20.500 kg
Snelheid max. Mach 2+ (2124 km/u) op 11.000 m
Plafond 18.290 m
Bereik 500 km met externe lading
Bewapening AJ 37 aanvaller; 2 x Saab-Bofors Rb04E anti-scheepsraketten 2 x Saab-Bofors Rb05A lucht/grond raketten.
AJ 37 grondaanvaller; 2 x Rb05A lucht/grond raketten, 4 x Bofors M70X rakethouders (zes x 135mm per houder).
AJ 37 jachtbommenwerper; 2 X Rb28 lucht/lucht raketten, 2 x 4 x Virgo M/71 fragmentatiebommen.
(Alle versies zijn uitgerust met 2 x ECM capsules aan de voorzijde hoofdvleugel)
Bemanning 1
Eerste vlucht 8 februari 1967
Aantal gebouwd 110 AJ 37 (totaal 329 alle versies)

BRONNEN

Klik op 'Top 50' voor mijn persoonlijke 'best of' militaire vliegtuigen lijst.

Terug