Op de komende pagina’s wordt een tour gemaakt langs objecten die als stille getuigen uit de Tweede Wereldoorlog nog steeds in en rond Saint-Nazaire te vinden zijn. De tour start bij het grote droogdok van St-Nazair om te eindigen bij de enorme U-Boot bunker. Daarna is het de stad uit op zoek naar andere interessante overblijfselen die herinneren aan de donkere dagen van 1940-’45.

Het caisson Forme Ecluse Joubert, in de volksmond beter bekend als het ‘Normandië-dok’, waar de Campbeltown zich in boorde, is een goed beginpunt om de haven van Saint-Nazaire te onderzoeken. Van de eigenlijke commando raid van 28 maart, 1942 zijn nagenoeg geen sporen meer te vinden. Door de omvang en toegankelijkheid van het havengebied is wel een goed overzicht te krijgen van de locaties waar het één en ander zich heeft afgespeeld.

Bij mijn eigen naspeuringen vond ik naast het zuidelijke caisson van het grote droogdok tussen de keien bij laag water nog verschillende stukken verwrongen staal van de ontplofte Campbeltown. Het noordelijke caisson is goed te bezichtigen, ook hoe deze via het windwerkgebouw in en uit het dok geschoven kan worden. Het zuidelijke caisson is niet altijd goed bereikbaar. Het is soms bereikbaar nabij de grote sluisbunker. Helaas is het hek op deze locatie vaak gesloten. De schade veroorzaakt door Operation Chariot, op 28 maart, 1942 was zo enorm, dat het droogdok pas weer in 1948 in bedrijf kon.

Nu het was gebleken dat sluizen kwetsbaar waren, werd door de Duitsers besloten naast de oude oostelijke sluis een overdekte sluisbunker te bouwen. De bouw werd ter hand genomen in 1943. Het werd een enorm gevaarte van 155 meter lengte en 25 meter breed, met een maximale hoogte van 14 meter.

U kunt via een trap of met een lift gratis genieten van het uitzicht. Op de westelijke zijde, binnenhaven, was een verhoging aangebracht waarop vier stuks ‘Vierling’ 20mm luchtdoelgeschut stond opgesteld. Vanaf dit punt heeft u een geweldig uitzicht op de U-Boot bunker aan de overzijde van de binnenhaven. Kijkt u vanaf dit punt naar links, dan ziet u aan het einde van de binnenhaven de hefbrug bij de zuidelijke sluis waar zo hachelijk om gestreden werd. Loopt u nu naar de andere zijde van de sluisbunker, dan heeft u een uitzicht over het caisson van het grote droogdok waar de Campbeltown zich op vast ramde.

Opvallend op dit punt is de stalen geschuts-uitkijkkoepel die hier op het dak staat. Dit is waarschijnlijk een onderdeel uit de Maginot Linie.

In de sluisbunker, onderdeel van het Éco Museum, is nu een Franse onderzeeboot te bezichtigen. Deze duikboot, de S-637 Espadon werd in 1958 te water geladen en volbracht als eerste Franse onderzeeër een non-stop tocht onder de Noordpool door. Sinds 26 juni, 1987 is de boot te bezoeken.

Met een hoofdtelefoon wordt er uitleg gegeven over de krappe binnenzijde en haar functie (fotograferen is helaas niet toegestaan). Aan de binnenzijde van de sluisbunker hebben de duiven vrij spel en veroorzaken grote hoeveelheden mest en stank.

Via een brug in de sluisbunker en de draaibrug over de oude oostelijke sluis kunt u nu verder de haven rond. De oude sluis is nog volop in gebruik en er is daarvoor een potsierlijke, op een schippersbrug gelijkende, bedieningsruimte tegen de sluisbunker gebouwd. Bent u de sluis voorbij, aan de linkerzijde is meer tentoonstellingsruimte van het Éco Museum. Rij tweehonderd meter door en ga linksaf. Honderd-vijftig meter verder kunt u de strekdam, bekend als ‘The Old Mole’, bezichtigen die zo zwaar verdedigd werd door de Duitsers. Van de twee geschutsopstellingen die ooit op de strekdam stonden, is nu geen spoor meer te vinden. Keer nu terug en ga richting de hefbrug en steek hier over. Ga rechtdoor en de eerste weg linksaf. Aan het einde van deze weg is ‘Place du Commando’. Hier kunt u het herinneringmonument bezoeken dat is opgericht naar aanleiding van Operation Chariot.

Een gedenksteen bevat alle omgekomen Britse militairen die omkwamen op 28 maart, 1942. Opvallend is het restant van de Campbeltown, het 12 ponder kanon. Verder is er een gedenknaald met een plaquette met onder andere de tekst; ’They achieved much having dared all’

Staande voor het oorlogsmonument kunt u nu links af richting de krachtcentrale, één van de weinige gebouwen die de oorlog in dit gebied heeft doorstaan. Het is een karakteristiek gebouw met een hoge rode schoorsteen. Vlak voor u de éénrichting draaibrug overgaat, ga even rechtsaf. U komt bij de aanlooppier uit waar de krijgsgevangen van de ML 306 tijdelijk werden ondergebracht. Werp even een blik over de kademuur. Bij laag water is daar een grote betonnen bodemplaat te zien van een vaartuig, is dit één van de Motor Launchers die betrokken was bij Operation Chariot?

Loop nu terug en ga de draaibrug over. Ga rechtdoor na het einde van het krachtstation. Met een beetje geluk is het hek open van de binnenplaats. Hier is nog een bunker te vinden in zeer originele staat. Trouwens als u veel in het havengebied rondrijdt, zult u zeer veel bunkers tegenkomen. Na dit bezoek keert u terug over de draaibrug en ga rechtsaf. Volg de zuidelijke sluis richting de grote hefbrug. Dit was de sluis waar de meeste U-boten gebruik van maakten vanwege dat er meerderen tegelijk konden sluizen op hetzelfde moment.

Om te zien waar deze U-boten ondergebracht werden, ga bij de hefbrug linksaf en bij de eerste afslag rechtsaf. U kunt parkeren op het enorme parkeerterrein aan de achterzijde van het bunkercomplex.

Direct na de val van Frankrijk, neemt de Duitse Kriegsmarine haar intrek in Saint-Nazaire. Als in oktober blijkt dat de Slag om Engeland in de lucht is verloren voor de Duitsers, krijgt de Duitse marine de opdracht om het eiland te isoleren. Grote aantallen duikboten, de U-Boote, zwermen uit om bevoorradingsschepen onderweg naar Groot Brittannië te onderscheppen. Saint-Nazaire is één van de vijf havens aan de Franse kust die voorzien wordt van een enorme bunker om de duikboten in onder te brengen voor onderhoud en bevoorrading. In maart 1941 wordt begonnen met de bouw. Tegenover de oude oostelijke sluis wordt eerst een damwand geslagen. In totaal worden er 14 ruimtes gecreëerd waarin 20 U-boten kunnen worden ondergebracht.

De enorme bunker heeft een breedte van 299 meter en is 124 meter diep, met een hoogte van 18 meter. Opvallend is de dakconstructie. Om deze bomvrij te maken worden er verschillende lagen aangebracht. Tot juni 1944 wordt aan het dak gewerkt. Van dok 1 tot en met 6 was het dak gereed. Hier werd een laag van half ronde betonnen liggers aangebracht om een eventuele bom tussen te vangen. Door al deze lagen beton liep de dikte van het plafond op sommige plekken op tot 8.75 meter!

In totaal werd er 480.000 m³ beton gestort. De dokken konden allen worden afgesloten, waarbij de dokken 1 tot en met 8 waren droogdokken. In de dokken 9 tot en met 14 konden twee duikboten naast elkaar afmeren. Het complex werd gebruikt door 7de U-Boote Flotilla uit Kiel vanaf januari 1941 en het 6de Flottila uit Danzig vanaf februari 1942.

Tijdens het verlof van de bemanningen werden de mannen in de watten gelegd. Het was het onderdeel waar de zwaarste verliezen geleden werden, 85% keerde niet terug van hun missie. Er waren nogal wat azen onder de U-boot commandanten. De U-48 die vanuit St-Nazaire opereerde was de meest succesvolle uit de Tweede Wereldoorlog. Deze bracht 54 schepen tot zinken, waardoor 322.378 BRT (bruto-ton) verloren ging. In augustus 1944 werd het 6de Flottila ontbonden en vertrok het 7de Flotilla naar Noorwegen.

Om deze 39.000 m² bunker te beschermen tegen aanvallen vanuit de lucht waren er verdedigingstorens voor vierling 20mm luchtdoelgeschut op het dak aangebracht. Om eventuele aanvallen vanaf de grond tegen te gaan waren er aan de noord en west (achterzijde) kant schietgaten aangebracht voor lichte kanonnen en machinegeweren.

De bunker is tegenwoordig toegankelijk voor publiek. Er zijn aan de achterzijde verschillende souvenirwinkels te vinden, maar hoogtepunt is halverwege het complex de trap, of lift, naar het dak. Over het enorme dak wandelt u via lage poortjes (pas op,… stoot uw hoofd niet!) naar de geschutstoren boven U-boot bunker 8. Hiervandaan heeft u een mooi uitzicht op de sluisbunker aan de overzijde. Aan de zware betonnen muren op het dak zijn afbeeldingen aangebracht met de geschiedenis van het complex. Overal is de doordachte constructie te bekijken en kan men zich verbazen over het ingenieuze concept. Aan de achterzijde is een lange loopbrug aangebracht die de bezoeker weer naar het parkeerterrein leidt.

Op de volgende pagina wordt aandacht besteed aan enkele opvallende complexen door de Duitse bezetter achtergelaten in de omgeving van Saint-Nazaire. En als u dan nog niet genoeg hebt van al dat beton, dan gaan we de Loirebrug over naar een paar zeer interessante complexen.