Lockheed F-104
Starfighter

De Starfighter deed voor mij letterlijk en figuurlijk van zich spreken begin jaren zestig, de ruiten trilden in huis als er weer één door de geluidsbarrière knalde. Nadat op 14 oktober 1947, Chuck Yeager met de Bell X-1 met moeite de geluidsmuur wist te slechten, werd er met de F-104 tien jaar later Mach 2 gehaald.

XF-104, 53-7786 tijdens een testvlucht.

Als blijkt dat gevechtspiloten in de Koreaanse Oorlog snelheid en hoogte te kort komen besluit Clarence L.‘Kelly’ Johnson van Lockheed een vliegtuig te ontwerpen met louter revolutionaire trekken. Van de tekentafel komt een toestel met een slanke romp als van een raket en voorzien van een zeer spitse neus. De zeer korte vleugels zijn heel dun gehouden. Als belangrijkste wapen is in de romp een roterend M61 Vulcan Gatling meerloops kanon aangebracht. Bij de eerste twee prototypen zou nog gebruik worden gemaakt van de Curtiss-Wright J65 (een in licentie gebouwde Armstrong-Siddeley 'Sapphire') bij gebrek aan de toekomstige motor, de General Electric J79.

Het roterend M61 Vulcan Gatling kanon
(Luftfahrt und Technik Museum, Wernigerode, Duitsland)

Op 28 februari 1954 maakte de XF-104 53-7786 haar eerste korte vlucht. De USAF besloot 17 YF-104’s te bestellen om deze te evalueren. De F-104 is dan de eerste straaljager die 2 maal sneller dan het geluid vliegt. Na deze ontwikkelingsfase kwam op 26 januari 1958 de eerste F-104A Starfighter in dienst bij het 83rd Fighter Interceptor Squadron, Air Defence Command op Hamilton AFB, California. In eerste instantie waren de piloten razend enthousiast, maar dit sloeg snel om na enkele akelige incidenten. Regelmatig motorstoring dwongt het toestel na drie maanden aan de grond. Ook de schietstoel die onder uit de bodem schoot stelde de vliegers weinig gerust.

De krachtbron van de F-104, de General Electric J79.

Tegen de tijd dat een verbeterde versie van de motor geplaatst was, had de USAF de interesse verloren. Mede vanwege dat de prestaties onder de maat bleven, besluit de USAF in 1959 de F-104A al weer uit dienst te nemen. Een groot aantal werd door gesluisd naar de Air National Guard voor tijdelijke detachering (rond de Cuba crisis in 1963 werden twee squadrons (319 en 331) weer uitgerust met terug gevorderde F-104A's ter verdediging van het zuiden van Florida. Ook tijdens de Vietnam oorlog werden drie squadrons van de 479th TFW uitgerust met teruggevorderde F-104C's om aldaar ingezet te worden vanaf april 1965). Verloor de USAF de interesse, de NAVO-partners raakten enthousiast over deze, met Mach 2, vliegende jager. Het enthousiasme werd vooral ook aangewakkerd door de lobby die de Amerikaanse producent, Lockheed voerde. Jaren later zal blijken dat menig NAVO-lid aantrekkelijke bonussen kreeg uitgereikt ter stimulering om de F-104 aan te schaffen. In maart 1959 tekende West-Duitsland een contract voor in licentie te bouwen Starfighters. Kort hierop tekenden Canada, Japan, Nederland, Belgie en Italië soortgelijke contracten. In zeven landen werden zo'n 2578 Starfighters gebouwd.

De extreem dunne en korte vleugel.

De Duitsers bouwden een nieuwe romp om de enorme G-krachten te ondervangen die ontstonden in de nieuwe rol van nucleaire aanvalsvliegtuig op geringe hoogte. Zo ontstond de F-104G ('G' van Germany). West-Duitsland nam in totaal 917 F-104's af, waarvan het grootste deel voor de Lufwaffe. Ook de Duitse marine vloog met de Starfighter. Deze ontving 100 stuks, later aangevuld met 36 vredesverlies compensatie toestellen en 36 ex-Luftwaffe RF-104G's). De marine Starfighters waren voor anti-schip missies en uitgerust met AS-34 Kormoran raketten. Helaas hadden de Duitsers veel pech met de Starfighter. In totaal verloor Duitsland 270 F-104's (29.44%) waarbij 110 piloten het leven lieten.

De cockpit van een Duitse F-104G Starfighter
(Luftfahrt und Technik Museum, Wernigerode, Duitsland)

Nederland en de Starfighter

Nederland zal uiteindelijk 138 Starfighters afnemen. Deze bestonden uit 95 F/FR-104G's, gebouwd bij Fokker (te herkennen aan de 8000 nummering), de zogenaamde North-group, 25 F-104G's gebouwd door Fiat (Italian group, te herkennen aan de 6000 nummering) en 18 TF-104G's geproduceerd door Lockheed (5000 nummering). Er zouden vijf squadrons worden uitgerust met de Starfighter, het 306, 323, 322, 311 en het 312 Squadron. Naast deze vijf squadrons waren er ook een paar trainingeenheden welke over de TF-104G beschikten.

Publicity-shot met vier van de vijf squadrons die uitgerust waren met de F-104,
respectievelijk van voor naar achter: 306, 312, 311 en 322 Sqaudron

Aan het einde van 1962 en het begin van 1963 kregen een aantal piloten een omscholing op de Starfighter in de Bondsrepubliek op de basis Nörvenich. Tevens werd er in de flightsimulator op de vliegbasis Twente 'gevlogen' om vertrouwd te raken met de F-104. Vervolgens werd met de trainingseenheid op Twente, 'Dutch Masters' verder getrained.

De D-8013 één van de eerste twee Stafighters die het 306 Squadron ontving
(let op de Orpheus verkenningspod)

En zo werd No.306 Squadron, op Vliegbasis Twenthe vanaf 12 december 1962 het eerst Nederlandse squadron dat uitgerust werd met de Starfighter. Op deze dag kwamen de D-8013 en de D-8022 binnen, respectievelijk gevlogen door de kapiteins Janssen en Okkerman, vanaf Schiphol. De eerste Starfighters op Twente waren voor het technische personeel om de vliegtuigen helemaal te doorgronden. Op 24 april 1963 werd de Starfighter officieel tot de geregelde vliegerij opgenomen toen de Conversievlucht met de F-104G, D-8047 en de D8049 ging opereren.

Een RF-104G, de D-8293, van het 306 Squadron op Volkel

Het 306 Squadron leverde later haar F/TF-104's in voor de RF-104G verkenning Starfighter. Hiertoe waren de standaard camera's van Fairchild vervangen voor Nederlandse camera's van Optische Industrie De Oude Delft waarmee vanaf juli 1964 wordt geopereerd. Vanaf 1973 worden de inwendige camera's vervangen voor de Orpheus verkenningspod. Deze Nederlandse container van drieëneenhalve meter lengte waren uitgerust met panchromatische (film)camera's en een infrarood-linescanner. Hiermee kon onder alle weersomstandigheden gefotografeerd worden.

Een Russische TU-95 'Bear'

De Nederlandse Starfighters werden nooit daadwerkelijk ingezet, of het moeten de paar incidenten geweest zijn waar de F-104 bij betrokken was. In 1968, tijdens een schietoefening, ontdekt kolonel J.W. van Leeuwen van 322 Squadron een echo op zijn radar. Met toestemming mogen de twee F-104 vliegers op onderzoek, en komen zo als eerste Nederlandse Stafighters een Russische Tupolev TU-95 'Bear' verkenner tegen. Na die onderschepping kwam het in de jaren die volgenden enkele malen voor dat vanaf Leeuwarden Starfighters werden uitgezonden om Russen tegemoet te vliegen. Aan deze acties wordt in de pers weinig bekend gemaakt. Op 25 september 1972 werd weer een TU-95 'Bear-B' onderschept. Nu door twee Starfighters van 323 Squadron. Deze Rus was daadwerkelijk op koers naar Noord-Nederland, om, naar men aanneemt, de responstijd van de Nederlandse Luchtmacht te testen. Toen de Rus de vliegers Lokhorst en Wesselius in hun F-104's zag naderen, keerde deze terstond weerom. De Starfighters vlogen nog een 45 kilometer met de 'Bear' op, voor brandstoftekort hen deed omkeren. De 'Bear' escorte werd toen overgenomen door een RAF Phantom. In de verte konden de vliegers nog twee 'Bears' zien vliegen. Dit laatste incident werd breedt uitgemeten in de Nederlandse pers.

11 juni 1977, een Starfighter giert over de gekaapte trein bij De Punt

Een opvallende rol speelden Nederlandse Starfighters in de vroege ochtend van 11 juni, 1977. Op deze dag werden zes F-104's van 322 Squadron ingezet tegen Zuid-Molukse treinkapers die toen al bijna drie weken nabij de Punt, in Drente, stonden. Met bulderende naverbranders zorgden ze voor de verwarring tijdens de bevrijdingsactie door mariniers.

De actie tijdens de treinkaping was één van de laatste wapenfeiten voor de Nederlandse Starfighters. In Nederland werd kort daarna de Starfighter ingeruild voor de F-16 in 1979. Al bleef er nog een Conversie Afdeling Volkel (CAV) operationeel als omscholingsvliegtuig tot 1984. Nederland vloog 22 jaar met de F-104 waarbij totaal 345.000 vlieguren werden gemaakt. Drieenveertig Starfighters werden door ongelukken afgeschreven voor de laatste vlucht werd gemaakt op 21 november 1984. Een grote hoeveelheid Starfighters werd overgedaan aan de Turkse luchtmacht, 43 F/RF-104G's en 10 trainers, TF-104G's.

TF-104G, D-5816, nog met een KLu registratie,
maar wel voorzien van de Turkse kentekens.
(Let op het neuswiel dat bij de TF-104 naar achteren ingetrokken werd,
bij de eenzitter werd dit naar voren ingetrokken)

Zoals reeds aangegeven zag de Starfighter beperkt actie over Vietnam. Hiertoe waren drie squadrons van de 479th TFW uitgerust met, van de National Guard teruggevorderde, F-104C's. De 'C' was uitgerust met een installatie om in de lucht bij te tanken om escortemissies te maken. Maar het bereik bleef beperkt. De Noord-Vietnamese verdediging wachtte tot de F-104 terugkeerde voor brandstof en vloog dan op de aanvallende bommenwerpers af. Als aanvalsbommenwerper was het toestel ook ongeschikt met slechts twee af te werpen wapens.

F-104C-5-LO, 56-0883, 436th TFS/479th TFW, DaNang
(neergehaald door een MiG-19 op 20-9-1965, piloot POW, vrijgekomen in 1973)

Het enige waar de F-104C haar 'goede' steentje over Vietnam in bijdroeg was het in de lucht lokken van de MiG jagers tijdens Operation Bolo op 2 januari 1967. MiG's die achter de F-104 aan gingen, kregen dan te maken met de F-4 Phantom.

De F-104 werd tweemaal uitgezonden naar Vietnam. Tijdens de eerste uitzending, tussen april-november 1965, gingen twee F-14C's verloren door grondvuur en één, de 56-0883, door een aanval van een Chinese Mig-19 toen het toestel te dicht aan de grens van China kwam. Tijdens deze schermutseling gingen nog twee Starfighters verloren toen deze tegen elkaar aan vlogen. De tweede uitzending was van juni 1966 tot juli 1967. Tijdens deze periode gingen wederom twee F-14C's verloren door grondvuur en drie door SAM raketten. Vier andere kisten gingen verloren door mankementen.

Twee Amerikaanse F-104C's (let op de brandstofpijp bij de cockpit)

De Starfighter zag niet alleen strijd in Vietnam. In 1965 werden Pakistaanse F-104's ingezet tegen buurland India. Starfighter wisten vier Indiase vliegtuigen te scoren, maar verloren er zelf ook twee. Door een wapenembargo van Amerika kreeg Pakistan geen vervangende Starfighters, waarop Pakistan een aantal van Jordanië overnam. Toen de gevechten in 1971 weer losbarstten waren de Pakistani in de minderheid, en India scoorde met haar MiG-21's zeven F-104's.

Mooi shot van een Italiaanse F-104S

Italië was de laatste operationele gebruiker van de Starfighter. Dit land besloot haar laatste F-104S pas in 2005 uit te faseren. Tegenwoordig is de F-104 alleen nog een museumstuk met nog enkele vliegwaardige particuliere exemplaren in de Verenigde Staten.

Een Belgische F-104 in het museum te Hermeskeil, Duitsland.

'Missile with a man in it'

Eén van de bijnamen van de Starfighter was 'A Missile with a Man'. Om de F-104 naar nog grotere hoogte te doen stijgen in zo kort mogelijke tijd (en ook de naam 'raket' eer aan te doen), werd de NF-104A ontwikkeld. Deze versie, waar slechts drie van werden gebouwd (56-0756, 0760 & 0762), was bedoeld om piloten te laten wennen aan gewichtloosheid. De toestellen waren uitgerust met een LR121 Rocketdyne booster raket in de staart. Om het toestel in de ijle lucht te sturen waren er op verschillende plaatsten kleine straalpijpjes aangebracht, zoals op de uiteindes van de verlengde vleugels. Ook was het kielvlak vergroot zoals bij de F-104G en waren de inlaatkegels naar voren gebracht. De NF-104A haalde meer dan 100.000 voet (30 km) hoogte waar de piloot dan 90 seconden gewichtloos was.

NF-104A, 56-0756 stijgt naar grote hoogte!

Ook Chuck Yeager maakte verschillende vluchten met de NF-104A. Op 10 december, 1963, ging het mis op 31.7000 meter toen hij de controle over het toestel verloor. Ondanks zijn schietstoel en veilige landing, raakte Yeager deerlijk gewond door brandwonden in het gezicht (deze episode is huiveringwekkend nagespeeld in de speelfilm 'The Right Stuff').

Chuck Yeager in een NF-104A, 4 december, 1963
(6 dagen voor zijn bijna fatale crash)

Met de Koude Oorlog op haar hoogtepunt in de jaren zestig, realiseerde West-Duitsland zich dat haar vliegvelden kwetsbaar waren. Om evenzogoed haar eigen nucleaire macht te kunnen inzetten werd onderzocht om de Starfighter zonder startbaan te laten opstijgen. Op Edwards AFB, in Amerika werd hiertoe een Duitse F-104G, DA + 102 van JBG31, vanaf juni 1963 getest. De F-104G was voorzien van een Rocketdyne motor. Dit zogenaamde Zero Length Launch (ZELL) systeem moest zorgen dat een Starfighter vanaf een onder een hoek geplaatste schans 'afgeschoten' werd. In Duitsland, op de vliegbasis Lechfeld werden de proefnemingen verder voortgezet met twee andere F-104G's (DB + 127 & DB + 128). Het was de bedoeling dat na de start de raketmotor afgeworpen werd en dat er eventueel geland zou worden, na de missie, op de snelweg(en). het ZELL systeem is nooit operationeel gebruikt.

'ZELL' F-104G, DB + 127, wordt gereed gemaakt voor een lancering

Fabrikant Lockheed
Ontwerper Clarence L. ‘Kelly’ Johnson
Gebruik Eénpersoons daginterceptor (A, C), Tweezits trainer (B, D), Aanvalsjager (G), Aanvals-verkenner (CF), Tweezits trainer (TF), Ieder weertype interceptor (F104S), Verkenner (RF, RTF), onbemand doelvliegtuig (QF)
Motor 1 x General Electric J79
Vermogen (A) J79-3B; 6713 kg, (C, D, F, J) J79-7A; 7165 kg, (G, RF/RTF, CF) J79-11A; 7165 kg, (S) J79-19; 8120 kg
Spanwijdte zonder tiptanks, 6,68 m
Lengte 16,69 m
Hoogte 4,11 m
Vleugeloppervlakte 18,22 m
Klimvermogen 244 m/sec
Gewicht leeg 6387 kg Geladen 13.054 kg
Snelheid max. 2330 km/u (Mach 2.2) Geladen
Plafond (dienstplafond)17.680 m, (zoemvluchtplafond) 27.400 m
Bereik 483 km (volle wapenlast), met vier hulptanks; 2200 km
Bewapening In de romp één 20mm M61 Vulcan meerloops kanon, centraal ophangpunt 907 kg, vleugel ophangpunten elk 454 kg, AA Sidewinders aan romp, vleugeltips of onder de vleugel
Bemanning 1 (2 in B, D, TF)
Eerste vlucht 28 februari 1954
Aantal gebouwd 296 voor USAF, ruim 2200 (inclusief conversies) voor en door NAVO partners

BRONNEN

Klik op 'Top 50' voor mijn persoonlijke 'best of' militaire vliegtuigen lijst.

GA TERUG