Panavia Tornado
'The Mighty Fin'

Begin jaren zestig was men in Engeland bezig met de ontwikkeling van een geweldig vliegtuig dat een enorme potentie bezat voor de toekomst, de TSR.2. Helaas mocht het nooit verder ontwikkeld worden dan enkele prototypes. De kosten rezen de pan uit en de politiek greep in. Onderwijl zocht de NAVO een manier om de standaardisatie in betere banen te leiden. Engeland, Duitsland en ItaliŽ vonden elkaar om een Multi-Role Combat Aircraft (MRCA) te ontwikkelen. Om alles te stroomlijnen werd in MŁnchen Panavia GmbH opgericht om de drie luchtvaartproducenten Bae, MBB en Aeritalia te begeleiden.

Het eerste prototype P01, D9591 (de latere 98 + 04)

Het uitgangspunt voor het nieuw te bouwen vliegtuig was een zeer veelzijdige, een diep penetrerende bommenwerper (een IDS, Interdiction/Strike), aanval over zee en verkenning en in een later stadium als een ADV, (Air Defence Variant), een vliegtuig als onderscheppingjager en luchtverdediger.

Het overzichtelijke kantoor

Wilde de NAVO graag een standaard in bewapening, met de Tornado lukte dat niet echt. Ieder land wilde toch zijn eigen voorkeur aan de machine kunnen hangen. De ophangpunten van de Tornadoís in de verschillende landen zijn dan ook verschillend. De binnenzijde is meer gestroomlijnd. Bij de IDS versie zijn bij alle Tornadoís twee IWKA-Mauser 27mm kanonnen aangebracht (bij de ADV is er ťťn aangebracht). Verder is de elektronica zo veel mogelijk gelijk gelaten, alleen de radio en IFF apparatuur verschild per natie. Voor de motor werd een combinatie gevonden in de firmaís MTU (40%), Rolls-Royce (40%) en FIAT (20%). Deze combinatie leverde de Turbo Union RB.199-34R.

Uitgerust met luchtremmen naast het kielvlak en met straalomkeerders remmen deze de Tornado binnen 370 meter af na de landing (zonder 762 m).

De luchtrem en de RB.199-34R met de straalomkeerders

De productie onderdelen werden verdeeld over de drie landen. BrittanniŽ leverde de voorzijde van de romp en het staartgedeelte. Duitsland fabriceerde de tussenromp en ItaliŽ bouwde de vleugels. De eerste Tornado die vloog was de Duitse P01, D-9591. Op 14 augustus 1974 koos deze voor het eerst het luchtruim. Gevolgd op 30 oktober 1974 door de Britse Tornado, de P02, XX946. De Italiaanse machine, de P05, X-586 ging op 5 december 1975 de lucht in.

Het Italiaanse prototype P05, X-586

Opvallend kenmerk van de Tornado is natuurlijk de verstelling van de vleugel. Samen met de terreinradar en een automatische vluchtbesturing raast de Tornado op een hoogte van 75 m op haar doel af. Voor het goed manoeuvreren bij subsone snelheden staan de vleugels naar voren. Om snel weg te komen met hoge snelheid bewegen de vleugels naar achteren.

Het Britse Tornado prototype showed haar verstelbare vleugels

De RAF IDS GR.1 Tornadoís konden twee Hunting JP233 containers onder de romp meenemen. Per houder bevatte het 30 SG 357 kleine bommen die, aan parachutes neergelaten, gaten moesten slaan in start/landingsbanen. Verder bevatte een houder 215 HB 875 mijnen die de herstelploegen moesten hinderen in hun reparatiewerk. Om de aanval precies te kunnen uitvoeren was aan de onderzijde van de voorromp een Ferranti LRMTS aangebracht. Na de aanval werden de lege containers afgeworpen. Het spreekt voor zich dat deze missies op lage hoogte extreem gevaarlijk waren voor toestel en bemanning. Luchtafweer van de vijand werd en wordt gehinderd door allerlei tegenmaatregelen, zoals stoorzenders, anti-radarsneeuw en fakkels

Een Tornado met de Duitse versie van de JP233, de MBB-Diehl MW-1

Ook de Duitse Tornadoís konden start/landingsbaan vernietigers dragen in de vorm van de 4600 kg zware MBB-Diehl MW-1 container. In 112 buizen konden verschillende soorten kleine bommen vervoert worden die via de zijkanten afgeschoten werden.

Tegenwoordig worden de JP233 en de MBB-Diehl MW-1 niet meer gebruikt
vanwege het verbod op het inzetten van mijnen.

De Tornadoís van de Duitse Marine moesten vooral in actie komen tegen schepen en hebben daartoe de beschikking over twee MBB AS-34 Kormoran raketten onder de romp aangevuld en twee aan de binnenste vleugel ophangpunten, met stoorapparatuur in pylonen aan de buitenste ophangpunten.

Een Marineflieger IDS Tornado landt op RAF Mildenhal
(let op de straalomkeerders om het toestel af te remmen)

Na de val van 'De Muur' en het einde van de koude oorlog werd de eerste Marineflieger Tornado Wing opgeheven op 1 januari 1994. De tweede en laatste Marineflieger Tornado Wing werd opgeheven in 2005 en de toestellen en taken doorgegeven aan de Luftwaffe.

De Duitse luchtmacht ontving 322 IDS Tornadoís waaronder 50 trainers en 112 toestellen voor de marine. Verder nam Duitsland 35 ECR Tornadoís af, waarmee het totaal voor dat land op 357 kwam.

Een GR.Mk IB met Sea Eagle raketten centraal onder de romp

De RAF verkenner versie, de GR.Mk 1A was voorzien van een 4000 infra-red linescan video systeem onder de neus van de Tornado. Er werden 14 nieuw gebouwd en 16 stuks uit conversie van de Mk 1.

De GR.Mk 1B werd uitgerust met Sea Eagle raketten tegen oppervlakte schepen.

ItaliŽ was goed voor 99 IDS en 16 latere ECR conversies daarvan. De Italiaanse Tornadoís zijn voornamelijk uitgerust met de Duitse wapens. In december 2011 had ItaliŽ nog 62 IDS en 16 ECR toestellen in haar inventaris.

De ECR Tornado

Terwijl de Britse luchtmacht een ADV Tornado ontwikkelde (zie lager) als defensieve jager, bouwde Duitsland samen met ItaliŽ de ECR, de Electronic Combat Reconnaissance versie. Eigenlijk was dit de ultieme Multi-Role Combat Aircraft zoals de Tornado oorspronkelijk bedoeld was.

Een Duitse ECR Tornado met de HARM onder de romp

De ECR is uitgerust met onder andere de High speed Anti-Radiation Missile (HARM). De ECR Tornado kan zes taken vervullen; 1. Defensieve aanvalsbommenwerper, 2. Tegenaanval als luchtjager, 3. Slagveld aanvalsbommenwerper, 4. Nabije steun grondaanvaller, 5. Fotoverkenner en 6. Defensieve onderschepper.
De ECR Tornadoís hebben de RB.199 Mk 105 motor die 4400 kg aan stuwdruk geeft. De twee 27mm Mauser kanonnen zijn uit de romp verdwenen bij de ECR.

De Tornado tijdens Desert Storm

De grote vuurdoop voor de Tornado kwam tijdens de eerste Golfoorlog in 1991. De Tornado werd direct ingezet om de start en landingsbanen van de Irakese luchtmacht uit te schakelen. Hiervoor werd niet alleen de JP233 ingezet, maar ook clusterbommen. Tijdens deze lage acties gingen zes Tornadoís verloren, waarvan vier binnen de eerste vijf dagen. Hierbij kwamen vijf piloten om en werden zeven gevangen genomen.

John Peters en John Nichol in Irakese handen

Twee overlevenden, piloot John Peters en navigator John Nichol werden als propaganda getoond op de Irakese TV, nadat zij op 17 januari waren neergehaald, gevangen genomen en gefolderd.

Terug uit Irak op 25 mei 1991; Nichol en Peters op RAF Mildenhal

Britse Tornadoís voerden in totaal 1600 vluchten uit waarbij 4250 bommen werden afgeworpen en 950 raketten afgeschoten. Met de 1000 ponder Paveway II werden vooral bunkers en vliegtuighangaars aangevallen. Hierbij werd het doel door een andere Tornado of een Buccaneer aangestraald waarna de Paveway op het doel aanvloog.

Detail van bovenstaande Tornado GR.1, ZA447 'Mig Eater'

ADV Tornado F3, de jager

Voor de íspottersí en vliegtuigherkenners onder ons is het verschil duidelijk tussen de bommenwerper-versie, de IDS, en de jager-versie, de ADV (Air Defence Variant), van de Tornado. Hieronder is voor de duidelijkheid het verschil tussen beide toestellen, aan het uiterlijk, aangegeven.

Zoek de verschillen tussen de IDS en de ADV;
Verlengde romp achter de cockpit
Vleugelwortel meer naar voren
Spitsere neus met AI-24 Foxhunter radar

In Groot-BrittanniŽ waren eind jaren zeventig de verdedigers van het koningrijk, de Lightning en de Phantom, aan vervanging toe. Er werd getest met de F-16 maar deze had een tekort bereik en niet afdoende wapens en elektronica. De F-15 werd uitvoeriger getest, maar de ECM was niet toereikend en onvoldoende Ďall-weatherí. Ook de F-14 Tomcat was in de race. Maar deze was veel te duur, net als de bijbehorende Phoenix raketten. Zodoende werd de aandacht in 1973 verlegd op de IDS Tornado om deze aan te passen tot de ADV, de Air Defence Variant.

Het prototype van de ADV A.01/ZA254

Het prototype van de ADV A.01/ZA254 werd voor het eerst getoond op Warton, op 9 augustus 1979. De eerste vlucht was op 27 oktober van dat jaar in handen van piloot David Eagles en als navigator was Roy Kenward aan boord. Zonder radar of productie instrumentarium, vloog het gedurende de eerste vijf vluchten 8 uur en 30 minuten.

ZA254 toont haar BAe Sky Flash raketten

De ADV F3 kreeg onder de romp vier BAe Sky Flash raketten (vergelijkbaar met de Amerikaanse Sparrow). De aanpassingen voor deze raketten waren nogal rigoureus voor de vormgeving van de Tornado. Het neuswiel was naar voren gebracht en werd de romp achter de cockpit met 54 cm verlengd. Hierdoor was een ruimte ontstaan die gebruikt werd als extra brandstoftank, waarmee de inwendige brandstof op 7143 liter kwam.

Een F.Mk 3 met BAe Sky Flash raketten en AIM-9 Sidewinders

Het bakboord 27mm Mauser kanon verviel in de ADV. Aangezien het zwaartepunt verlegd werd, werden de vleugelwortels naar voren verlengd. De jagerversie moest ook een andere radar hebben, dat doelen kon opsporen welke nog op 185 km afstand waren. Dit werd de GEC Avionics AI-24 Foxhunter Airborne Interception Radar.

Een RAF GR.4 Tornado met twee Storm Shadow kruisraket
(foto: Berry Vissers)

Ook de modernisering van GR.1 kreeg een vervolg in de jaren negentig van de vorige eeuw. Op 4 april 1997 werd de eerste vlucht gemaakt van een Mid-Life update Tornado GR.4. Hier was nu een FLIR (Forward-Looking Infra Red), een bredere Heads-Up Display (HUD), verbeterd instrumentarium en ingericht voor nieuwe wapenlast, zoals de Storm Shadow kruisraket, en de Paveway III laser gestuurde bommen, Verder was er een RAPTOR verkenner 'pod' beschikbaar. In het zelfde jaar rolde de laatste Tornado voor de RAF uit de fabriek, een ADV F.Mk 3.

In totaal ontving de RAF 228 IDS en 165 ADV Tornadoís.

In 2003 vlogen er weer Tornado's over Irak. Tijdens Operation Telic, de Britse bijdrage aan de invasie in Irak vloog vooral de GR.4. Het No. 617 Squadron zette hier voor het eerst de Storm Shadow kruisraket in met een score percentage van 85%. Op 23 maart 2003 werd een Tornado GR.4 neergeschoten door een Amerikaanse Patriot raket. Beide vliegers kwamen om, en ondanks een onderzoek dat richting een fout in het Patriot systeem wees, werd de schuld gelegd bij de Tornado dat het toestel een slecht functionerende IFF (Identification Friend or Foe) had. De RAF trok haar laatste Tornado's uit Irak terug in juni 2009.

Een RAF GR.4 Tornado

Begin 2009 arriveerden GR.4's in Afganistan om de Harrier GR7/9's af te lossen die daar sinds november 2004 waren. Ook tijdens de revolutie in LibiŽ vlogen Tornado's missies. Niet vanuit het land zelf maar vanaf Britse bases (4800 km). De langste afstands-missies sinds de Falklandoorlog.

In juni 2011 werd bekend gemaakt dat de RAF Tornado's in totaal meer dan een miljoen vlieguren hadden gemaakt. Met haar bijna 1000 geproduceerde Tornado's door de Trinational Panavia Consortium was dit ťťn van de meest succesvolle naoorlogse bommenwerper programma's. Op 22 maart 2011 werd de laatste F.3 Tornado uit de inventaris van de RAF teruggetrokken, en werd 111 Squadron op RAF Leuchars, Schotland, ontbonden. Er zijn vier F.3 toestellen bewaard gebleven als poortwachter of voor musea, de rest zal worden gesloopt.

Een Duitse IDS met op de voorgrond een GBU-24(A)/B Paveway III

De Duitse IDS en ECR Tornado's ontvingen vanaf 2000 de Avionics System Software Tornado in Ada (ASSTA 1) up-grade. Het was een vervanger voor de wapens-computer en een vernieuwde GPS en andere navigatie systemen. De verbeterde ASSTA 2 werd vanaf 2005 aangebracht, maar slechts bij 20 ECR en 65 IDS Tornado's, aangezien de toestellen in de nabije toekomst worden vervangen voor de Eurofighter Typhoon. Vanaf 2008 kwam wederom een up-grade met de ASSTA 3.

Een IDS Tornado van SaoediŽ-ArabiŽ komt binnen

SaoediŽ-ArabiŽ, dat 96 IDS en 24 ADV Tornadoís had aankocht, liet vanaf 2005 haar IDS toestellen up-graden tot de RAF GR.4. configuratie. De moderniseringen werden uitgevoerd bij BAE Systems Warton. De eerste RSAF Tornado keerde in december 2007 terug in SaoediŽ-ArabiŽ. In de eerste week van november 2009 zette SaoediŽ-ArabiŽ, naast een aantal F-15's, Tornado's in tegen Yemen. Het was de eerste keer weer sinds Operation Desert Storm in 1991 dat SaoediŽ-ArabiŽ weer een militaire operatie uitvoerde buiten haar landsgrenzen. Vanaf 2007 keren er weer oude Tornado's terug in Engeland. SaoediŽ-ArabiŽ is haar oude vloot aan het moderniseren met de Eurofighter Typhoon.

Een Tornado van SaoediŽ-ArabiŽ 'neergehaald' door een kraan!
Dit toestel zou als monument op een rotonde worden geplaatst,
en toen ging het mis,...

Fabrikant Panavia Aircraft GmbH
Ontwerper BAe, MBB en Aeritalia
Gebruik IDS; aanvalsbommenwerper, ADV; all-weather verdedigingsjager
Motor 2 x Turbo-Union RB.199-34R Mk 104
Vermogen 4808 kg per motor (8528 kg met na-verbrander)
Spanwijdte gespreid: 13,91 m, ingetrokken: 8.60 m
Lengte IDS; 16,72, ADV; 18,08 m
Hoogte 5,95 m
Vleugeloppervlakte 30 m≤
Klimvermogen 9144 m/min
Gewicht leeg IDS; 14091 kg,
ADV; 14.501 kg
Geladen IDS; 27.216 kg,
ADV; 27.987 kg
Snelheid max. Mach 2.2
Plafond 15.240 m+
Bereik IDS; 1390 km (op inwendige brandstof), ADV;3600 km
Bewapening IDS/GR; 2 x 27mm IWKA-Mauser, 2 x Hunting JP 233, Paveway II,
1 x 500 kiloton vertraagde bom, 7 x ALARM raketten, clusterbommen.
ADV/F. Mk 3: 1 x 27mm IWKA-Mauser kanon,
4 x AIM-9 Sidewinder, 4 x BAE Sky Flash
Bemanning 2
Eerste vlucht IDS; 14 augustus 1974, ADV; 9 augustus 1979
Aantal gebouwd alle varianten: 992 incl. 9 prototypes en 6 pre-productie

BRONNEN

Klik op 'Top 50' voor mijn persoonlijke 'best of' militaire vliegtuigen lijst.

GA TERUG