Ongeveer 25km ten noorden van het centrum van Berlijn, tussen Oranienburg en Sachsenhausen ligt het concentratiekamp Sachsenhausen. In 1936 werden de twee kampen Esterwegen en Columbiahaus gesloten en de gevangenen overgebracht naar Oranienburg. Terwijl de Olympische Spelen van 1936 in volle gang waren in Berlijn, werd door de gevangenen begonnen met de bouw van een nieuw concentratiekamp,... Sachsenhausen.

Om tegenstanders van het nieuwe regime het zwijgen op te leggen, werden kampen ingericht om politieke vijanden in op te sluiten. In 1933 waren er verschillende kampen ingericht door lokale politie en burger instellingen. Maar Hitler was erg gecharmeerd met hoe de SS (Schutzstaffel) de controle had over het gecentraliseerde concentratiekampsysteem. Hitler was onder de indruk hoe de SS het kamp Dachau had ingericht in 1933. Nadat Hitler Heinrich Himmler benoemde tot Reichsführer SS en hoofd van de Duitse politie op 17 juni 1936 gaf deze, met toestemming van Hitler, de opdracht tot het nieuwe centraal concentratiekamp Sachsenhausen om ‘politieke vijanden van de Nazi regering’ in op te bergen.

De eerste kampcommandant van Sachsenhausen was SS-Standartenführer Michael Lippert. Naast dat hij daarom bekend is geworden is zijn naam ook bekend van ‘De Nacht van de Lange Messen’, de moord op SA leider Ernst Röhm. Lippert was commandant in Sachenhausen van juli tot oktober 1936. Onder toezicht van Lippert werd een groot bosperceel in een enorme grote driehoek vrijgemaakt. Lippert was ook commandant van Dachau, en in Nederland zou hij de leiding op zich nemen van de SS-Unterführerschule Arnheim in de Saksen-Weimarkazerne en de Landstorm Nederland. Na de oorlog kreeg hij tien jaar gevangenis opgelegd voor de moord op 19 mensen. In Duitsland werd hij ook veroordeeld voor medeplichtigheid aan de moord op Ernst Röhm.

Terwijl de opbouw van het kamp nog druk bezig was werd de eerste gevangene vermoord op 10 november 1936. De communist Gustav Lampe, lid van de Reichstag, moest een lap, geworpen door een SS Block leider op het hek rond het kamp, van het prikkeldraad halen. Toen Lampe de lap zou pakken werd hij doodgeschoten,... ‘neergeschoten tijdens een ontsnappingspoging’. Verder stierven tussen december 1936 en februari 1937 minstens vijf Joodse gevangenen naar aanleiding van martelingen.

Nadat Lippert in oktober 1936 het commando overdroeg aan Karl-Otto Koch, ging de opbouw gestaag verder. In de zomer van 1937 waren er al zo’n honderd gebouwen uit de grond gestamp, waaronder gevangen barakken, SS bewaking onderkomens, woningen voor de officieren en hun familie en de nodige andere gebouwen. Het poortgebouw was in eerste instantie een eenvoudige houten toren welke in latere jaren het gebouw werd zoals we het kennen van onderstaande en bovenstaande foto.

Kampcommandant Koch was tot juli 1937 commandant van Sachsenhausen voor hij de opdracht kreeg om concentratiekamp Buchenwald op te zetten. Koch had de reputatie de meest brute kampcommandant van allemaal te zijn. Koch was vanaf de bouw al betrokken bij alles wat in Buchenwald zich afspeelde, en hij was enorm corrupt. Deze aantijgingen leidde uiteindelijk ertoe dat hij overgeplaatst werd naar Lublin. Hier richtte hij, samen met zijn ondergeschikte schorem dat meegekomen was uit Buchenwald, het concentratie- en vernietigingskamp Majdanek op. Maar de corruptie schandalen achtervolgden Koch, en nadat Himmler hem had laten vallen, werd Koch na een proces in Buchenwald in april 1945, een week voor de Geallieerden er aankwamen, geëxecuteerd.

Ongewenste’ individuen, Joden en politieke gevangenen werden bij aankomst gedwongen hun eigen kleding in te ruilen voor oude politie of leger uniformen. De uitgedeelde uniformen waren van zulke maten dat deze als zakken om het lichaam hingen, om de gevangenen bespottelijk te laten lijken. Later zou de bekende gestreepte kledij worden uitgereikt.

Begin 1937 werd in opdracht van de SS een gevangenis gebouwd. In dit ‘T’ gevormde gebouw werden 80 cellen aangebracht. Afgeschermd door een hoge muur werden hier de gevangenen van het kamp en van de Gestapo verhoord en gestraft, welke kon bestaan uit, opsluiting in een donkere cel, onderdompeling in een vat gevuld met water, afranseling of ophangen bij de armen achter de rug aan een paal. Het moge duidelijk zijn dat zeer veel gevangenen deze ‘behandelingen’ niet overleefden.

Na de oorlog namen de Russen het cellencomplex voor eigen gevangenen in gebruik als 'Special Kamp No.7/No.1 (1945-1950). Men zou kunnen denken dat de omstandigeheden onder de Russen beter zou zijn, maar het tegendeel was waar. In de tien jaar dat de Russen het gebruikten, werden er zo'n 60.000 mensen opgesloten waarvan zeker 12.000 omkwamen door ontbering en ondervoeding. Nadat het kamp in verval viel, en ook de gevangenis in onbruik raakte, werd de zaak gesloten. In 1961 werd het voormalige concentratiekamp als monument ingericht en werd een derde deel van de gevangenis gereconstrueerd. Sinds 1999 is er in vier cellen een permanente herinnering te vinden.

In één van de cellen wordt herinnert aan Lambert Horn, een politiek redacteur van de communistische krant Freiheit in Düsseldorf (vanaf 1925). In april 1932 werd Horn gekozen in het Pruisische Landdagparlement en in maart 1933 in de Rijksdag. Maar zijn mandaat werd echter door de nazi's ingetrokken. Eind februari 1933 moest hij onderduiken. Op 23 november 1933 werd hij in Berlijn gearresteerd en overgebracht naar het hoofdkwartier van de Geheime Staatspolizei aan de Prinz-Albrecht-Straße en het Columbia-Haus, waar hij werd mishandeld. Op 29 november 1934 werd Horn door de Volksrechtbank veroordeeld tot drie jaar gevangenisstraf wegens 'het voorbereiden van hoogverraad'. Hij zat zijn straf uit in de gevangenis van Remscheid-Lüttringhausen maar vervolgens werd Horn in november 1936 overgebracht naar de politiegevangenis van Düsseldorf en in april 1937 naar het concentratiekamp Sachsenhausen. Daar stierf hij op 2 juni 1939 aan de gevolgen van ernstige mishandelingen.

Ook 81 Nederlandse verzetsmensen, waarvan de meeste afkomstig waren uit de 'Ordedienst', die in Sachsenhausen werden vermoord krijgen aandacht in één van de cellen. Op 2 mei 1942 kregen de Nederlanders de gelegenheid een afscheidsbrief te schrijven, brieven die de nabestaanden nooit zouden ontvangen. In de vroege ochtend van 3 mei werden de 81 Nederlanders naar het deel 'industriehof' van Sachsenhausen gebracht om daar door de SS geëxecuteerd te worden.
Er is wel enige tegenstrijdigheid aangaande de bronnen. De ‘81’ Nederlanders worden in Sachsenhausen herinnerd, maar volgens de website ‘isgeschiedenis’ was er sprake van dat 72 Nederlandse verzetslieden werden geëxecuteerd op 3 mei 1942 in concentratiekamp Sachsenhausen, na een (schijn)proces dat de geschiedenisboeken inging als het ‘Proces der 72’. Met als toevoeging,‘op 3 mei 1942 werden de 63 verzetslieden, samen met negen andere gevangen, in Sachsenhausen geëxecuteerd. Ruim een week later, op 11 mei, volgden er nog 24 executies’. Persoonlijk denk ik dat Sachsenhausen een verkeerde info hier geeft.

In de zomer van 1937 werd het concentratiekamp Sachsenburg, bij Chemnitz, gesloten er werden de 3000 gevangenen overgebracht naar Sachsenhausen. Deze gevangenen kregen een nieuwe schok te verwerken, de SS had 'bedacht' de 'Sachsengruß' (Saxon groet) te introduceren, een vorm van marteling door de gevangenen uren lang gehurkt te laten zitten met de armen omhoog,... In het voorjaar van 1938 werden de gekleurde driehoeken op de kleding van de gevangenen aangebracht, om aan te geven tot welke 'categorie' ze behoorden, politiek, Joods (geel), asociaal of geaardheid. In november kreeg de Joodse gevangene een tweede driehoek over de gele heen, 'rood' voor politiek, 'groen' voor misdadiger.

Vanaf het voorjaar van 1938 werden nieuwe gevangenen verschillende weken geïsoleerd in de blokken 11, 12, 35 en 36. Hier zat alles door elkaar, Joden, Sinti en Roma, homoseksuelen, uit de gratie gevallen militair personeel etc. Hier werd enorm gewelddadig tegen de gevangen opgetreden door de Blockführer (of Blockleiter) met hulp van de Kapo’s (Kapo's waren gevangenen, meestal harde criminelen, die deze klus aannamen om een zwaardere straf te ontlopen).

Opvolger van Koch werd Hans Helwig die de positie beklede van kampcommandant tot augustus 1938. Helwig werd weer opgevolgd door SS-Oberführer Hermann Baranowski. Baranowski stond in het kamp bekend als 'vier Quadrat' vanwege zijn vierkante bouw, ook hij was extreem bruut voor de gevangenen. Hij liet willekeurig tien van hen geselen tot ze bewusteloos raakten. Hij zag zulke martelingen, moedigde de SS-bewakers aan en sloeg zich lachend op zijn dijen: "Als ik lach, lacht de duivel." Hij stierf na een lang ziekbed in 1940 (56). In 2019 werden vragen gesteld door Parlementair woordvoerder Florian Kaiser waarom de grafsteen op de urn van Baranowski op de begraafplaats in Hamburg door de federale overheid onderhouden werd. Er mocht geen cent meer van de gemeenschap gaan voor deze nazi-crimineel. Baranowski lag op een begraafplaats met 300 slachtoffers van de bombardementen, dwangarbeiders, deserteurs en gesneuvelde soldaten, ‘Opfer von Krieg und Gewalthersschaft’ (Slachtoffers van oorlog en tirannie). Het graf is later geruimd.

In de periode onder Baranowki deed Rudolf Franz Ferdinand Höß van zich spreken. In augustus 1938 werd Höß adjudant van de kampcommandant in Sachsenhausenen. In november 1939 werd hij hoofd van het kamp voor voorlopige hechtenis met de rang van SS-Hauptsturmführer. In zijn functie in Sachsenhausen leidde Höss ook executiecommando's, waaronder de executie van zogenaamde 'Bijbelonderzoekers'. Höß zijn meest bekende gruweldaad in Sachsenhausen speelde zich af op 18 januari 1940. Meer dan 800 verzwakte gevangenen, die niet aan het werk konden, stonden deze dag in vrieskou van ver onder nul op appel. In twee dagen tijd stierven 150 gevangenen door de ontberingen terwijl Höß rustig toekeek. Sommigen bronnen suggereren dat het gedaan was op persoonlijk bevel van Heinrich Himmler die de dag ervoor, zonder vooraankondiging, Sachsenhausen had bezocht. In mei 1940 werd Höß overgeplaatst naar het concentratiekamp Auschwitz als kampcommandant.

SS-Oberführer Hermann Baranowski werd in september 1939 opgevolgd door SS-Sturmbannführer, Walter Eisfeld. Maar het zou van korte duur zijn. Heinrich Himmler bezocht Sachsenhausen begin 1940 en zag dat de bewaking weinig discipline ten toon spreidde. Eisfeld diende vervangen te worden, en vertrok als commandant naar een nieuw opgezet sub-kamp van Sachsenhausen, Neuengamme. Eisfeld stierf op 3 april 1940 in Dachau aan een longontsteking.

De volgende commandant voor Sachsenhausen zou SS-Oberführer Hans Loritz worden. In de Eerste Wereldoorlog was hij boordchutter in een vliegtuig. In 1918 werd zijn toestel boven Frankrijk neergeschoten en zat twee jaar gevangen. In 1930 sloot hij zich aan bij de NSDAP en ook bij de SS. Hij kreeg de leiding over SS-Sturmabteilung 1/II/29. Tot eind 1933 had hij als speciaal grenscommissaris aan de Zuid-Beierse grens het bevel over de 29e SS-Standarte Schwaben. Loritz werd in 1934, vanwege een geschil met een SA-leider voor straf overgeplaatst naar Dachau, waar hij leiding kreeg over de SS-hulporganisatie. In Dachau kwam hij in contact met Theodor Eicke, commandant van concentratiekamp Dachau, tevens hoofd van de concentratiekampinspectie belast was met de reorganisatie en centralisatie van het concentratiekampsysteem. Begin 1934 schreef Loritz brief aan Reichsführer-SS Himmler, of hij overgeplaatst kon worden naar een 'concentratiekamp onder commando van Oberführer Eicke'. Dit verzoek werd afgewezen.

In juli 1934 werd Loritz commandant van het concentratiekamp Esterwegen, wat eerst door de SA werd geleid, maar nu ondergeschikt was aan de concentratiekampinspectie. Loritz verscherpte de kampreglementen, ondervroeg gevangenen persoonlijk en gaf opdracht tot folteringen. In 1935 werd hij bevorderd tot SS-Oberführer. Na de sluiting van het concentratiekamp Esterwegen werd Loritz in april 1936 kampcommandant en SS-garnizoensleider in Dachau. Hij drong aan bij zijn manschappen 'hard' op te treden tegen gevangen. In de kampregelementen werd ook 'ophangen aan de paal' opgenomen. Zelfverrijking en corrupt stonden hoog in het vaandel van Loritz. Door gevangenen liet hij een 'wildpark' aanleggen. Ook zijn privé villa in St.Gilgen werd door gevangenen gebouwd. In juli 1939 werd Loritz als straf voor zijn corruptheid overgeplaatst naar Graz als SS-sectieleider. Maar Loritz pikte het niet en diende onmiddelijk een verzoek tot terugkeer naar dienst in een concentratiekamp. En zo kwam in december 1939 Loritz naar Sachsenhausen, eerst als tijdelijke commandant, vanaf maart 1940 als vaste commandant. In april 1940 werd begonnen aan de bouw van een eerste crematorium. Onder Loritz begon de escalatie van de Nazi terreur. Loritz was betrokken bij massa executies. Ook had hij de leiding over het selecteren van mensen die arbeidsongeschikt waren, welke in juni 1941 werden vermoord in het vernietigingskamp Pirna-Sonnenstein. Ook in 1941 organiseerde Loritz de moord op 10.000 Sovjetkrijgsgevangenen in de 'dokters behandelkamer' waar de arme drommels een nekschot kregen.

In Sachsenhausen buitte Loritz zijn positie uit om er vooral zelf beter van te worden. Iedereen wist dat hij corrupt was, en de werkplaatsen waar de gevangenen hun slavenarbeid verrichtten werd dan ook ironische ‘Loritz-Werke’ genoemd. In 1942 liep wederom een onderzoek naar zijn corruptie, waarna hij naar Noorwegen werd overgeplaatst als inspecteur van de SS- en politieapparaat bij de verschillende gevangenen kampen. Loritz nam de organisatie op zich van het tewerk stellen van gevangenen van wegen en militaire installaties. Vanwege de barre omstandigheden in het hoge noorden stierven zeer veel gevangenen door uitputting en mishandelingen. Toen de SS de kampen in Noorwegen sloten, nam Loritz de leiding over de bewaking van fabrieken tegen sabotage. Maar in april 1945 was het voorbij voor Loritz, hij vluchtte naar Zweden, maar werd daar al snel opgepakt. In Britse gevangenschap werd al snel duidelijk dat de Russen hem wilden voor de massamoord op Sovjet krijgsgevangenen. Nog voor de rechtzaak begon pleegde de laffe Lortiz op 31 januari 1946 zelfmoord.

Voor de verdere gruwelen van
Sachsenhausen, klik hieronder,...

GA TERUG

---